Η ιστορία της ηλεκτροδότησης της Σάμου είναι στενά συνδεδεμένη με την ανάπτυξη των πόλεων, τη βελτίωση της καθημερινής ζωής και τον εκσυγχρονισμό της τοπικής οικονομίας.
Μέχρι το 1809 ο Λιμήν Βαθέος φωτιζόταν με φανάρια λαδιού. Αργότερα χρησιμοποιήθηκαν μεγάλοι φανοί πετρελαίου, οι οποίοι παρέμειναν σε λειτουργία μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα. Ο φωτισμός, όμως, ήταν περιορισμένος και αρκετές συνοικίες έμεναν στο σκοτάδι.
Ήδη από το 1897 οι κάτοικοι ζητούσαν περισσότερο και, όπως έγραφαν χαρακτηριστικά οι εφημερίδες της εποχής, «ανθρωπινότερο φως».
Οι πρώτες προσπάθειες
Το 1904 ο επιχειρηματίας Επαμεινώνδας Κυριακίδης υπέβαλε αίτηση για τον ηλεκτροφωτισμό του Λιμένος Βαθέος, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Δύο χρόνια αργότερα, η πλατεία Πυθαγόρα φωτίστηκε με έναν ισχυρό λαμπτήρα της εταιρείας LUX, δίνοντας στους κατοίκους μια πρώτη εικόνα της νέας εποχής.
Το 1907 ο δήμαρχος Σπύρος Αιγινήτης ταξίδεψε στην Αθήνα για διαπραγματεύσεις με την εταιρεία Δουμά–Καλοκαιρινού. Εξετάστηκε ακόμη και η δημιουργία μικρού υδροηλεκτρικού εργοστασίου, με αξιοποίηση των πηγών στο Κοκκάρι και την Αγία Παρασκευή. Η πρόταση τελικά δεν προχώρησε.
Η καθοριστική στιγμή ήρθε στις 12 Ιουνίου 1911, όταν ο Λιμήν Βαθέος απέκτησε ηλεκτρικό φωτισμό. Ο δήμος εξασφάλισε δάνειο 1.700 λιρών και ανέθεσε το έργο στους εργολάβους Balladur, Blankin και Demas.
Στην προκυμαία, στην πλατεία Πυθαγόρα, μπροστά από το Δημαρχείο και κοντά στο Ηγεμονικό Μέγαρο τοποθετήθηκαν ισχυροί λαμπτήρες. Μικρότεροι φανοί φώτισαν βασικούς δρόμους και γειτονιές της πόλης.
Η δημιουργία των ηλεκτρικών εταιρειών
Η πρώτη εγκατάσταση δεν μπορούσε να καλύψει για πολύ τις αυξανόμενες ανάγκες. Το 1924 προκηρύχθηκε νέος διαγωνισμός για την ανάπτυξη δικτύου και την παροχή ηλεκτρικού ρεύματος σε κατοικίες, καταστήματα, δημόσια κτίρια και βιομηχανίες.
Το έργο ανατέθηκε το 1925 στους αδελφούς Πετσά, οι οποίοι συνεργάζονταν με αυστριακό τεχνικό οίκο. Στο εργοστάσιο του Βαθέος εγκαταστάθηκαν τρεις πετρελαιομηχανές MAN και ηλεκτρογεννήτριες Siemens-Schuckert.
Το 1927 ιδρύθηκε στην Αθήνα η «Ηλεκτρική Εταιρεία Σάμου Α.Ε.», με κεφάλαιο πέντε εκατομμυρίων δραχμών. Στις εγκαταστάσεις του Βαθέος δημιουργήθηκε και παγοποιείο, μία σημαντική υποδομή για την εποχή.
Ο παλιός ηλεκτρικός σταθμός βρισκόταν κοντά στην πλατεία Πυθαγόρα. Το συγκρότημα περιλάμβανε μηχανοστάσιο, χώρους διανομής, γραφεία, αποθήκες, σιδηρουργείο και το ανεξάρτητο παγοποιείο. Σήμερα το κτίριο χρησιμοποιείται ως αποθηκευτικός χώρος του Δήμου Ανατολικής Σάμου.
Το ηλεκτρικό ρεύμα φτάνει στο Καρλόβασι
Οι πρώτες προσπάθειες ηλεκτροδότησης του Καρλοβάσου είχαν αρχίσει από το 1913, αλλά χρειάστηκαν αρκετά χρόνια μέχρι να προχωρήσει το έργο.
Το 1925 χορηγήθηκε άδεια ηλεκτρικής εγκατάστασης στο Νέο Καρλόβασι και τον επόμενο χρόνο τέθηκε ο θεμέλιος λίθος του εργοστασίου. Η σύμβαση για τον ηλεκτροφωτισμό του Νέου, του Μεσαίου και του Παλαιού Καρλοβάσου εγκρίθηκε το 1928.
Παραμονές του 1930 το Καρλόβασι είχε πλέον ηλεκτρικό ρεύμα, ενώ το 1931 ηλεκτροδοτήθηκε και η Λέκα. Ο σταθμός του Καρλοβάσου αποτέλεσε ένα ολοκληρωμένο βιομηχανικό συγκρότημα με μηχανοστάσιο, σιδηρουργείο, παγοποιείο, γραφεία και αποθήκες.
Το ηλεκτρικό φως εξαπλώνεται στο νησί
Σταδιακά δημιουργήθηκαν εγκαταστάσεις παραγωγής ρεύματος και σε άλλες περιοχές. Το 1926 εγκαταστάθηκε πετρελαιοκίνητη μονάδα στο Τηγάνι, το σημερινό Πυθαγόρειο, ενώ ακολούθησαν το Βαθύ, ο Μαραθόκαμπος, ο Παγώνδας, η Χώρα και οι Μυτιληνιοί.
Το 1929 ηλεκτροδοτούνταν περίπου 20.875 από τους 70.497 κατοίκους της Σάμου, δηλαδή σχεδόν το 30% του πληθυσμού. Η εξάπλωση του ηλεκτρισμού άλλαξε σταδιακά την καθημερινότητα και την παραγωγή. Ελαιοτριβεία, ξυλουργεία, αρτοποιεία, τυπογραφεία και άλλες επιχειρήσεις άρχισαν να χρησιμοποιούν ηλεκτροκίνητα μηχανήματα.
Η ζήτηση αυξανόταν τόσο γρήγορα ώστε οι εταιρείες ζητούσαν από τους καταναλωτές να περιορίζουν τη χρήση του ρεύματος κατά τις ώρες αιχμής, από τις 6 έως τις 10 το βράδυ.
Η μετάβαση στη ΔΕΗ
Οι μικρές ιδιωτικές μονάδες παρέμειναν ο βασικός τρόπος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας μέχρι τη δεκαετία του 1960. Συχνά υπήρχαν διακοπές και το ρεύμα παρεχόταν εκ περιτροπής στις συνοικίες.
Το 1960 έφτασε στο Βαθύ η περίφημη πετρελαιομηχανή «Βίβιεν», βάρους 40 τόνων. Η διαφήμιση της εποχής καλούσε τους κατοίκους: «Μη διστάσετε να βάλετε χέρι στον διακόπτη».
Το 1963 η ΔΕΗ εξαγόρασε τις ηλεκτρικές επιχειρήσεις του Βαθέος και του Καρλοβάσου, μαζί με τις εγκαταστάσεις και τα δίκτυά τους. Το παλιό κατακερματισμένο σύστημα άρχισε έτσι να αντικαθίσταται από ένα ενιαίο δίκτυο ηλεκτροδότησης.
Για την κάλυψη των αυξανόμενων αναγκών αποφασίστηκε η κατασκευή μεγαλύτερου εργοστασίου. Επιλέχθηκε τελικά το Κοκκάρι και οι εργασίες ολοκληρώθηκαν το 1968. Τότε σταμάτησαν να λειτουργούν οι δύο παλαιότεροι σταθμοί του Βαθέος και του Καρλοβάσου.
Ο ηλεκτρισμός δεν έφερε μόνο φως. Άλλαξε την παραγωγή, την επικοινωνία, την ψυχαγωγία και τον τρόπο ζωής των κατοίκων. Ήταν ένας από τους σημαντικότερους τεχνολογικούς μετασχηματισμούς που γνώρισε η Σάμος κατά τον 20ό αιώνα.
Πηγές: Χρίστος Λάνδρος, Λιμήν Βαθέος Σάμου – Γέννηση και εξέλιξη ενός διοικητικού κέντρου. Αγγέλα Χατζημιχάλη, Ο εξηλεκτρισμός της Σάμου. Βαγγέλης Χαρίτος, στοιχεία για τις ηλεκτρικές εταιρείες και τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις της Σάμου.